Ngày nay, thấy tên người gốc Việt trên lá phiếu bầu cử ở Mỹ đã là chuyện quen thuộc. Nhưng hơn 30 năm trước thì chưa có ai. Người mở đường là một ông chủ tiệm ăn ở Little Saigon, từng làm nhân viên cây xăng và bán bảo hiểm sau khi đến Mỹ tay trắng: ông Tony Lâm. Năm 1992, ông đắc cử vào Hội đồng Thành phố Westminster, California, và được xem là người Mỹ gốc Việt đầu tiên thắng cử vào một chức vụ dân cử tại Hoa Kỳ.
Từ miền Bắc vào Nam, từ hải quân đến thương trường
Ông Tony Lâm sinh năm 1936, lớn lên ở miền Bắc Việt Nam. Sau năm 1954, ông theo dòng người di cư vào Nam. Ông học tiếng Anh khi phục vụ trong Hải quân Việt Nam Cộng hòa, rồi làm việc cho cơ quan viện trợ USAID.
Chưa đến 30 tuổi, ông cùng người anh trai mở công ty làm nhà thầu cung cấp hàng hóa cho căn cứ quân sự ở vịnh Cam Ranh, sau đó trở thành một doanh nhân có xưởng sản xuất riêng. Một cuộc sống đang vững vàng, cho đến tháng 4 năm 1975.
1975: bắt đầu lại từ con số không
Trước khi Sài Gòn thất thủ, vợ và sáu người con của ông được đưa ra khỏi Việt Nam. Bản thân ông cũng rời đi, qua đảo Guam rồi đến trại tị nạn Camp Pendleton ở miền Nam California. Ngay trong trại, ông đã đứng ra làm điều phối viên, giúp đỡ những đồng hương đang bỡ ngỡ như mình.
Gia đình ông được bảo trợ định cư ở Florida, sau đó dọn về Huntington Beach, California. Người từng làm chủ công ty giờ nhận đủ việc để nuôi vợ con:
- Làm nhân viên đổ xăng khoảng mười ngày,
- Rồi làm giám sát bộ phận nhận và gửi hàng,
- Học nghề và làm đại lý bảo hiểm, tư vấn di trú, làm quảng cáo,
- Trong khi vợ ông, bà Hợp, đi làm chà nhám đàn guitar trong xưởng.
Năm 1978, gia đình mua được căn nhà đầu tiên ở Westminster. Năm 1982, ông trở thành công dân Mỹ. Năm 1984, ông mở nhà hàng Viễn Đông ở Garden Grove, nơi sau này trở thành điểm hẹn quen thuộc của bà con Little Saigon suốt hơn 30 năm.
Người xây những viên gạch đầu tiên cho Little Saigon
Đầu thập niên 1980, khu Bolsa còn thưa thớt. Ông Tony Lâm là một trong những người đứng ra gắn kết cộng đồng non trẻ ấy:
- Góp phần khởi xướng Hội Tết ở Westminster từ năm 1982,
- Tham gia sáng lập Phòng Thương mại người Mỹ gốc Việt và một câu lạc bộ Lions của người Việt ở Westminster,
- Năm 1985, tổ chức quyên góp giúp nạn nhân động đất ở Mexico City, cho thấy người Việt tị nạn cũng biết san sẻ với cộng đồng khác,
- Vận động để có bảng chỉ đường “Little Saigon” trên xa lộ, giúp người nhập cư làm giấy phép kinh doanh và ghi danh đi bầu.
Năm 1989, ông được bổ nhiệm vào Ủy ban Giao thông của thành phố, bước đầu tiên vào guồng máy chính quyền địa phương.
1992: một chiến thắng sát nút làm nên lịch sử
Ông kể rằng mình quyết định ra tranh cử sau khi nghe một nhận xét khiến ông thấy cộng đồng người Việt chưa được tôn trọng đúng mức. Thay vì giận, ông chọn cách bước vào hội trường để có tiếng nói.
Ông ra tranh cử với khẩu hiệu “chống thuế cao, chống tội phạm”, những mối lo chung của mọi cư dân trong thành phố chứ không riêng người Việt. Tháng 11 năm 1992, ông đắc cử với cách biệt rất sít sao so với người về nhì. Báo chí toàn quốc đưa tin: lần đầu tiên một người Mỹ gốc Việt thắng cử vào chức vụ dân cử ở Mỹ.
Ông phục vụ ba nhiệm kỳ, từ 1992 đến 2002, chăm lo những việc rất đời thường của thành phố như an ninh khu phố và đời sống của giới kinh doanh nhỏ.
Giữ mình giữa sóng gió
Năm 1999, một cuộc biểu tình lớn kéo dài nhiều tuần nổ ra trên đường Bolsa, liên quan đến một tiệm băng video treo cờ và hình ảnh gây phẫn nộ trong cộng đồng. Theo lời khuyên của luật sư thành phố về việc giữ trung lập trong vai trò dân cử, ông Tony Lâm không tham gia. Quyết định này khiến ông bị chỉ trích nặng nề, nhà hàng của ông bị đứng biểu tình trước cửa trong nhiều tuần lễ.
Ông nói đó là thử thách khó khăn nhất trong đời làm chính trị, lòng ông như bị xé đôi. Nhưng ông vẫn tiếp tục làm việc đến hết nhiệm kỳ, và năm 2002 tự quyết định không tái tranh cử, nhường chỗ cho thế hệ sau.
Một công viên mang tên ông
Sau ông, ngày càng nhiều người Mỹ gốc Việt bước vào chính trường: hội đồng thành phố, quốc hội tiểu bang, Quốc hội liên bang. Năm 2022, thành phố Westminster đổi tên một công viên thành Tony Lam Park để ghi nhận người mở đường. Năm 2025, ông vẫn có mặt trong lễ khánh thành sân chơi mới ở công viên này, bên cạnh bà Hợp, người vợ đã cùng ông đi qua hơn 60 năm.
Bài học cho gia đình mình
- Không có việc nào nhỏ: từ cây xăng đến bàn bảo hiểm, mỗi việc đều là một bậc thang.
- Cộng đồng trước, chức vụ sau: ông góp sức cho Hội Tết, phòng thương mại, quyên góp từ thiện suốt nhiều năm trước khi ra tranh cử.
- Lá phiếu là tiếng nói: muốn được lắng nghe thì phải đi bầu, và nếu có thể, hãy bước ra phục vụ.
- Biết lúc tiến, biết lúc lui: giữ nguyên tắc khi bị chỉ trích, và biết nhường chỗ cho người trẻ.
Nếu muốn đọc thêm những câu chuyện vượt khó của người Việt, cả nhà có thể xem chuyện Thẩm phán Jacqueline Nguyễn, cũng bắt đầu từ trại Camp Pendleton, hay Dat Nguyen từ trại tị nạn đến sân cỏ NFL.
Ở thành phố anh chị đang sống, đã có người gốc Việt nào ra ứng cử chưa? Anh chị có thường đưa con cháu đi bầu cùng để các em hiểu giá trị của lá phiếu không? Chia sẻ với Nhịp Sống Đẹp nhé!
